عائشه گفت : « اين پير خرفت [ نعثل ] را بكشيد . « 1 » سرانجام حوادث به آن انجاميد كه عثمان به دست قوم خويش كشته شد . بنابراين مردم آگاهانه يا ناآگاهانه مطابق نظر عائشه به كشتن عثمان دست زدند . پيش از اين درباره كارهاى عايشه و نيز طلحه و زبير ضد عثمان صحبت شد . « 2 » ( و بايعنى الناس غير مستكرهين و لا مجبرين بل طائعين مخيرين ) شرح و تفسير اين بند پيش از اين گذشت . « 3 » ( و اعلموا أن دار الهجره قد قلعت بأهلها و قلعوا بها ) امام عليه السّلام همراه تعداد زيادى از مردم مدينه و انصار و مهاجران از مدينه خارج و به سوى عراق رهسپار شد . ( و قامت الفتنة ) طلحه و زبير و عايشه آشوبى به پا كردند . ( على القطب ) آشوب و فتنه به اوج خود رسيد . ابن ابى الحديد در شرح اين خطبه به نقل ديدگاه معتزله درباره شركت‌كنندگان در جنگ جمل مىپردازد . معتزله آنان را به‌طور كامل از هلاك‌شدگان شمردند ؛ جز كسانى از ايشان كه توبه كردند و عايشه نيز توبه كرد و به خطاى خويش نزد امام عليه السّلام اعتراف كرد و از او پوزش خواست و

--> ( 1 ) . وقعة الجمل ، ضامر بن شدقم مدنى : 24 و 129 ؛ الفتنة و وقعة الجمل : 115 ؛ تاريخ الفتوح ، ابن اعثم : 1 / 64 و 2 / 419 ؛ النهاية ابن اثير : 5 / 80 ؛ شرح نهج البلاغة ، ابن ابى الحديد : 6 / 215 و 20 / 170 ؛ تاريخ طبرى : 3 / 12 و 4 / 459 ؛ شرح نهج البلاغة ، محمد عبده : 3 / 3 ؛ تاج العروس : 8 / 141 ؛ لسان العرب : 11 / 670 و 14 / 193 ؛ الكامل فى التاريخ : 3 / 206 ؛ تذكرة الخواص : 61 و 64 ؛ الامامة و السياسة : 1 / 49 ؛ السيرة الحلبية : 3 / 286 ؛ ترجمة الامام الحسن عليه السّلام ، ابن عساكر : 197 ح 325 ؛ المحصول فخر رازى : 4 / 343 ؛ شيخ المضيرة ابو هريرة ، محمود ابو ريه : 170 و 181 ؛ مناقب اهل البيت عليهم السّلام شيروانى : 372 ؛ الاستغاثة : 2 / 9 ؛ كشف الغمة : 1 / 239 و 2 / 108 . ( 2 ) . نك : شرح خطبه : 22 و 137 . ( 3 ) . نك : شرح خطبه : 3 و 92 .